STÖ Yardım Masası
Bilgiye Erişim, Danışmanlık ve Aktif Yardım Projesi
Film Köşesi
Facebook Twitter

Turkish Time - 15.08.2003

Güncelleme Tarihi 08.11.2010

The State of Social Lethargy

Sunay Demircan, Coordinator of the Civil Society Development Program complains of the “indolent spirit in us”. However, as we progress on the way to the European Union, what we probably should do first is to ditch that temperament.


Sunay Demircan previously assumed duties in international organizations with the projects put in effect by the Turkish Society for the Conservation of Nature. He was once responsible for the International Funding Development Unit of the GAP Administration of the Prime Ministry. Currently, Demircan is the Project Coordinator of the Civil Society Development Program Support group. We spoke with him about the outlook of Turkey and the European Union on civil society organizations.

TURKISHTiME: Before "civil society organization” we should maybe elaborate on the expression “civil society”. What do “civil society” and “civilizing society” mean, what do they define?

SUNAY DEMİRCAN: It wouldn't be a lacking definition to coin societies, composed of individuals with a developed consciousness of citizenship, as “civilizing societies”. On the other hand, the creation of platforms, where ideas arising out of the development of consciousness can be realized, is an important indicator for a civilizing society. What's maybe more of an important indicator is sustaining civilization. For example, in Germany, one of the bedrocks of democratization, people may recruit a sergeant named Adolf to lead them and create the world's most anti-civilian society. This makes one think that the civilization there went through a debility of sustenance.

And naturally there is the concept of “civil disobedience”.

Because within society, there is the desire to stand or resist authority. After all, you would like to defend the rightfulness of your views and you demand a right, in its simplest definition. Unquestionably, there is bound to be a resistance against the resistance of those who are bothered by your demand…The virtue of being able to accept resistance without fighting is another indicator of this consciousness. So, societies where something called “the right of the other” is acknowledged and the other is treated decently, are civilized societies.

What kind of a picture faces us in Turkey when we put together the words, Turkey and civil society?

Actually Anatolia is a geography with a tradition of civil society. The communities of years ago were the foundations of today. Trade guilds of the past are now the chambers of tradesmen. The foundations we have now, similarly, are former foundations in effect. But the civil society history of Anatolia and Western Europe are quite disparate. The ones in Anatolia were more religious-based groups, there weren't major clashes between them and the system. Whereas in Europe, they had to fight for a long period of time to be able to clutch authority from the hands of the system and to have a say in city management. When the civil society movement in Turkey is viewed, we see that since the ‘80s, the term “civil society” has frequently been used in the lexicon. At the moment, with nearly 80,000 associations, 5,000 foundations and thousands of cooperatives, our civil society picture is quite complex Because, bidding in contracts, earning money, collecting donations, opening taverns, bars, eateries, etc may be pretexts for founding associations. But how many people endeavor to gather in congruity with common interests to keep on the social struggle together?

Then what does “civil society organization” really mean ?

To me, groupings formed by people who come together around common interests, ideas and goals and who struggle together make the essence of civil society organizations. Unofficial platforms of people who rapidly get together against an event like an earthquake or corruption also qualify as civil society movements. And they have mostly been influential in civilizing societies. One common conviction is that civil society organizations are non-governmental organs. The absence of organic ties with the government indicates that those groups are civil movements. Then again, in Turkey, the state sees itself inside the civil society movement by the foundations it establishes…

Aren't institutions such as unions of chambers or trade unions civil society organizations?

Although chambers and unions appear to be civil society organizations, I think it is more logical to term these organizations as democratic mass organizations. It is my opinion that democratic mass organizations should have political sides. Not being inside or behind a political party but in the sense of being an active producer of politics in democratization. Aside from that, I see it as a shortcoming that the decision making mechanism understands chambers and unions from the expression “civil society”. Besides those, it is necessary to take the words of national and local civil society organizations (CSO)- founded by the public, extremely active and working on a thematic basis- seriously and recognize them as civil society.

In your interview broadcast on Açık Site, you said, “People would like to stand for their rights but do not struggle. They only want support from an organization when they experience the problem themselves but forget about it after the problem is solved”. When we look at the political history of Turkey, we see that concepts like “organizing” or “coming together” were strictly stigmatized. Therefore, could it be that the same uneasiness plays a role in our approach to civil society organizations?

This is somewhat the exhibition of being a conscious citizen which I mentioned at the beginning. People, when the trees in their garden are cut down, call the society for conservation of nature and say, “Do something”. But they never think of becoming members. At the bottom of this, there is a type of virtuelessness and indifference rather than fear. The reason is to some extent that indolent spirit in us. It occurs to me that there is a “social lethargy”. Pressure against organizations and stigmatizations were a thousand times worse in Western Europe a thousand years ago, but nobody eluded organizing or organized struggle because of this. Meaning, if a society wants something, it'll have it. It is as a result of unwillingness and listlessness that above 10,000 of 80,000 foundations are for building mosques, more than 10,000 are for opening a tavern and boozing and over 10,000 are hemşehri (people who come from the same city/village) societies…

After this picture you've portrayed, I suppose it is necessary to ask the question of what the Civil Society Development Program aims at and what it does?

The Civil Society Support Program is implemented by the EU in all candidate countries. In general, it aims at making civil society organizations more active and letting them play a more effective role in the process of democratization by enhancing their capacities. In the program, is included increasing the capacities of local management, trade unions, chambers of trade and boosting the Turkish-Greek dialogue. In different localities of Anatolia, we technically support, guide and organize seminars for civil society organizations active in subjects of youth, women, the disabled, human rights, environment, culture, etc. We aim to train about 750 civil society organizations in project preparation and communication until the start of 2004. Our goal is to make sure that civil society organizations that receive this training will access and benefit from opportunities of funding, not only found in the European Commission, but elsewhere in the world.

You also have a very extensive Internet site.

Yes, the web address is On the site, the activities of civil society organizations are present in the form of announcements. We formed a database so that civil society organizations can cooperate among themselves. The section “CSO Funding Opportunities” is visited the most. Here, it is possible to find support that is available from the EU and other organizations, in detail.

How can civil society organizations benefit from the budget allotted by the European Union Commission?

The European Commission set aside a budget of 1,600,000 Euros for this program under the heading, Micro Supports. This money is donated to the projects of CSOs. 400,000 Euros of the support is for projects to be prepared around the Turkish-Greek dialogue. CSOs that satisfy the criteria of not seeking profit, not being connected with the state, having a democratic management and structure, and so on, can apply for these funds with their projects.

What does the European Union try to strengthen socially and politically by allocating a budget to civil society organizations?

The idea of the EU is quite simple: It wants the institutions of candidate countries to be on European standards. It wants local ventures to strengthen and demand their democratic rights, to know how to use democratic methods while demanding their rights. In return they want decision making mechanisms to promise these organizations, founded by their citizens, and be willing to allow them actively into the processes of decision making. In fact, these are steps we have to take by ourselves towards our democratization. But unfortunately, just like it is in harmonization laws, there has to be the driving force of a kind of external power.

So on the road stretching to EU membership, civil society organizations are fundamental. One of the keys is in their hand. To what extent can this situation be analyzed in Turkey?

In my opinion, civil society organizations are the indicators of democratization in a country. But this indicator does not make do the number of CSOs. It comes about by the development of their capacities, taking strong public support behind them and playing a part in decision mechanisms. People should now arrive at the consciousness that it is a necessity for them to question the state, on the condition of not breaching laws, and take a role in management. They should slip out of the feeling of being subjects, become accustomed to the feeling of citizenship and see the advantages of acting together. It is peeving for me that all these are done for the sake of joining the EU.

You complain quite a bit that the funds cannot cross the Bosphorus. What kind of precautions can be taken for these funds to reach Anatolia?

A kind of CSO aristocracy is being formed in Turkey. These are CSOs that are always present and that do every “business”. They are usually originated in Istanbul. They have established a dominance on funds coming from abroad and mostly private sector funds in the country. Is there going to be a women's project in Van? A foundation goes all the way from Istanbul to Van. They finish the project and come back to Istanbul. It is now necessary that the foundations in Van learn about preparing projects, carrying them out and reaching sources of funds. There are really very enthusiastic and competent local ventures but to stand on their two feet and walk, they need a little bit of support. We plan on giving that support.

Toplumsal Hımbıllık Hali

Sivil Toplum Geliştirme Programı Proje Koordinatörü Sunay Demircan, “içimizdeki uyuşuk ruh”tan hayli şikayetçi. Oysa Avrupa Birliği yolunda ilerlerken, belki de ilk yapmamız gereken o ruh halinden kurtulmak.

Daha önce Doğal Hayatı Koruma Derneği’nin hayata geçirdiği projeler ile uluslar arası kuruluşlarda görevler üstlenen, bir dönem Başbakanlık GAP İdaresi Uluslar arası Fon Geliştirme Birimi’nden sorumlu olan Sunay Demircan şu anda Sivil Toplum Geliştirme Programı Destek Ekibi Proje Koordinatörü görevini yürütüyor. Demircan’la Türkiye ve Avrupa Birliği’nin sivil toplum kuruluşlarına bakışını konuştuk.

TURKISHTIME: “Sivil toplum kuruluşu”ndan önce “sivil toplum” sözcüğünü açmak gerek belki de. “Sivil toplum”, “sivilleşen toplum” ne demektir, neyi tanımlar?

SUNAY DEMİRCAN: Yurttaşlık bilinci gelişmiş bireylerin oluşturduğu toplumları “sivilleşmekte olan toplumlar” olarak belirtmek, çok da eksik bir tanım olmaz. Diğer taraftan, bilincin gelişmesiyle birlikte ortaya çıkan düşüncelerin hayata geçirilebileceği platformların yaratılması da sivilleşen bir toplum için önemli bir gösterge. Belki daha da önemli gösterge, sivilleşmenin sürdürebilir kılınması. Örneğin, demokratikleşmenin başladığı ülkelerden biri olan Almanya’da insanlar başlarına Adolf Hitler adında bir çavuşu geçirip, dünyanın en arnti-sivil toplumunu yaratabiliyorlar. Bu da oradaki sivilleşmenin bir sürdürülebilirlik zafiyeti yaşadığını düşündürüyor insana.


Bir de “sivil itaatsizlik” kavramı var doğal olarak.

Çünkü sivil toplumun içinde otoriteye karşı durma – direnme arzusu var. Sonuçta kendi görüşlerinizin haklılığını savunmak istiyorsunuz ve en basit tanımıyla hak talebiyle ortaya çıkıyorsunuz. Kuşkusuz bu talebinizden rahatsız olanların dirençlerine bir karşı direnç de söz konusu… Dirençleri kavgasız, dövüşsüz kabullenebilme erdemi de bu bilincin bir diğer göstergesi. Yani, “ötekinin hakkı” diye bir şeyin kabul edilip, ötekinin insan yerine konulabildiği toplumlar sivilleşmiş toplumlardır.


Türkiye ve sivil toplum sözcüklerini yan yana koyduğumuzda, karşımıza nasıl bir tablo çıkıyor?

Aslında Anadolu sivil toplum geleneği olan bir coğrafya. Yıllar öncesinin cemaatleri, bugünün dernekleri. Esnaf loncaları günümüzün esnaf odaları; keza vakıflar da bugünkü vakıfların geçmişteki uygulamaları. Ancak Anadolu’nun sivil toplum tarihi ile, Batı Avrupa’nın sivil toplum tarihi birbirinden oldukça farklı. Anadolu’dakiler daha çok dinsel esaslı gruplar, sistemle aralarında çok büyük çatışmalar yaşamıyorlar. Oysa Avrupa’da uzun bir dönem sistemin elinden yetkiler alabilmek, kent yönetimlerinden söz sahibi olabilmek için savaş veriyorlar. Bugün Türkiye’de sivil toplum hareketine bakıldığında, 1980’lerden itibaren “sivil toplum” teriminin sıkça dillere düştüğünü görüyoruz. Şu anda neredeyse 80 bin dernek, beş bin dolayında vakıf ve binlerce kooperatif ile sivil toplum tablomuz oldukça karmaşık. Çünkü ihalelere girmek, para kazanmak, yardım toplamak, meyhane, bar, lokanta açmak dernek kurmanın gerekçeleri olabiliyor. Ama kaç kişi kalkıp ortak çıkarlar doğrultusunda, toplumsal mücadeleyi birlikte sürdürebilmek için bir araya geliyor?


O zaman “sivil toplum kuruluşu” aslında ne demek?

Bence ortak çıkarlar, düşünceler ve hedefler çerçevesinde bir araya gelen, birlikte mücadele eden insanların oluşturdukları birliktelikler sivil toplum kuruluşlarının özünü oluşturuyor. Deprem, yolsuzluk gibi bir olay karşısında hızla bir araya gelen insanların oluşturduğu resmi olmayan platformlar da sivil toplum hareketi sayılırlar. Ki çoğu kez sivilleşmede etkili olmuşlardır. Buradaki yaygın kanılardan biri de sivil toplum kurulularının hükümet dışı organlar olmasıdır. Hükümetlerle organik bağlarının olmaması o grupların sivil hareketler olduğunun göstergesidir. Neylersiniz ki Türkiye’de devlet, kurduğu vakıflarda sivil toplum hareketinin içinde görüyor kendini.


Odalar birliği, sendikalar gibi kurumlar sivil toplum kuruluşu değil mi?

Odalar ve sendikalar sivil toplum kuruluşu gibi görünseler de, bence bu örgütleri demokratik kitle örgütleri olarak tanımlamak daha mantıklı. Demokratik kitle örgütlerinin siyasi yönleri olması gerektiği düşüncesindeyim. Bir siyasi partinin içinde ya da arkasında olmak değil ama, demokratikleşmede aktif siyaset üreticisi olmak anlamında. Diğer yandan karar verici mekanizmanın “sivil toplum” denildiğinde daha çok odalar ve sendikaları anlıyor olmasını bir eksiklik olarak görüyorum. Onların yanı sıra, bu ülkede halkın kurduğu, son derece aktif, tematik bazda çalışan ulusal ve yerel STK’ların da karar mekanizmalarında sözlerinin ciddiye alınması ve sivil toplum olarak tanımlamaları gerekir.


Açık Site’de yayınlanan söyleşinizde “Vatandaş haklarını aramak istiyor ama mücadele etmiyor. Ancak sorun kendi başına geldiği zaman bir örgütten destek istiyor, sorun çözüldükten unutuyor” diyorsunuz. Türkiye’nin siyasal tarihine baktığımızda “hak aramak”, “örgütlenmek”, “bir araya gelmek” gibi kavramların şiddetle tukaka edildiğini görüyoruz. Dolayısıyla, sivil toplum örgütlerine yaklaşımımızda aynı tedirginlik rol oynuyor olabilir mi?

Bu biraz da başlangıçta söz ettiğim bilinçli yurttaş olmanın dışavurumu. İnsanlar bahçelerindeki ağaçlar kesildiğinde doğa koruma derneğini arayıp “Bir şeyler yapın” diyorlar. Üye olmayı hiç düşünmüyorlar ama. Bunun temelinde korkudan ziyade bir tür erdemsizlik ve umursamazlık yatıyor. İşin nedeni biraz da içimizdeki o uyuşuk ruh. “Toplumsal bir hımbıllık” var gibi geliyor bana. Örgütlere karşı baskılar, tukakalar bundan bin yıl önce Batı Avrupa’da bin kat beterdi ama kimse bu nedenle örgütlenmekten, örgütlü mücadeleden imtina etmedi. Yani, toplum bir şeyi istese elde eder. Bu isteksizlik ve ağırlık sonucudur ki 80 bin derneğin 10 küsur bini cami yaptırmak içindir, 10 küsur bini lokal açıp içmek içn, 10 bin küsuru da hemşehrilik derneğidir…


Çizdiğiniz bu portrenin ardından Sivil Toplum Geliştirme Programı neyi amaçlıyor, neler yapıyor sorusunu sormak gerekiyor galiba.

AB tüm aday ülkelerde sivil toplumun gelişmesi için Sivil Toplum Destek Programı benzeri programları destekliyor. Genel olarak sivil toplum örgütlerinin kapasitelerinin artması suretiyle aktifleşmelerini ve demokratikleşme sürecinde etkin rol oynamalarını amaçlıyor. Program içinde yerel idarelerin, sendikaların ve ticaret odalarının kapasitelerinin geliştirilmesi ve Türk – Yunan diyalogunun artırılması var. Anadolu’nun değişik  yörelerinde, gençlik, kadın, engelliler, insan hakları, çevre, kültür gibi farklı konularda etkinlik gösteren sivil toplum kuruluşlarına teknik destek veriyor, yol gösteriyor, seminerler düzenliyoruz. 2004 yılı başına kadar yaklaşık 750 sivil toplum kuruluşuna proje hazırlama ve iletişim konularında eğitim vermeyi amaçlıyoruz. Amacımız bu eğitimi alan sivil toplum kuruluşlarının yalnızca Avrupa Birliği komisyonunda değil, dünyada yer alan diğer fon imkanlarına ulaşmalarını ve yararlanmalarını sağlamak.


Bir de oldukça kapsamlı bir internet siteniz var.

Evet, internet adresi Sayfada sivil toplum kuruluşlarının faaliyetleri duyurular halinde yer alıyor. Sivil toplum kuruluşlarının kendi aralarında işbirliğine gitmesi için veri bankası oluşturduk. “STK Fon İmkanları” en çok ziyaret edilen bölüm. Burada AB ve diğer kuruluşların desteklerini detaylı olarak bulmak mümkün.


Avrupa Birliği Komisyonu’nun ayırdığı bütçeden, sivil toplum örgütleri nasıl yararlanabilir?

Avrupa Komisyonu Mikro Destekler adı altında, bu program kapsamında toplam 1 milyon 600 bin euroluk bir bütçe ayırdı. Bu para STK’ların projelerine hibe olarak veriliyor. Desteğin 400 bin euroluk bölümü Türk-Yunan diyalogu çerçevesinde hazırlanacak projeler için. Kar amacı gitmemek, devletle ilgisi olmamak, demokratik bir yönetimi ve yapısı olmak gibi belirlenmiş kritelere uygun olan STK’lar bu fonlara projeleriyle başvurabiliyorlar.


Avrupa Birliği, sivil toplum örgütlerine bütçe ayırarak toplumsal ve siyasi anlamda neyi güçlendirmeyi amaçlıyor?

AB’nin düşüncesi son derece basit: Aday ülke kurumlarının Avrupa standardında olmalarını istiyor. Yerel girişimlerin güçlenerek demokratik haklarını isterken demokratik yöntemleri kullanmayı bilmelerini ve buna karşılık karar verici mekanizmaların da yurttaşların kurduğu örgütlere söz verip, onları karar süreçlerine aktif olarak katılmaları konusunda istekli olmalarını istiyor. Aslında bunlar bizim demokratikleşmemiz yönünde kendi başımıza atmamız gereken adımlar. Ama neylersiniz ki, tıpkı uyum yasalarında olduğu gibi, bu konuda da bir tür dış desteğin itici gücü olması gerekiyor.


Öyleyse AB adaylığına uzanan yolda sivil toplum örgütleri son derece önemli. Yani  anahtarlardan biri STK’ların elinde. Peki bu durum Türkiye’de ne derece tahlil edilebiliyor?

Sivil toplum örgütleri bence bir ülkedeki demokratikleşmenin göstergesi. Yalnız bu gösterge STK’ların sayısı ile olmuyor tabii. STK’ların kapasitelerinin gelişmesi, arkalarında güçlü halk desteği almaları, karar mekanizmalarında rol oynamaları ile ortaya çıkıyor bu. Artık yasaların dışına çıkmamak kaydıyla devleti de sorgulayıp, yönetimde rol oynamaları gerektiğinin bilincine varmalı insanlar. Tebalık duygusundan sıyrılıp, yurttaşlık duygusuna alışmalı ve bunun içinde birlikte hareket etmenin avantajlarını görmeli. Tüm bunların AB’ye gireceğiz diye yapılması da sinir bozucu geliyor bana.


Fonların İstanbul Boğazı’nı geçememesinden hayli şikayetçisiniz. Bu fonların Anadolu’ya ulaşmasını sağlamak için ne gibi önlemler alınabilir?

Türkiye’de bir tür STK aristokrasisi oluşmaya başladı. Her daim piyasada olan, her işi yapan STK’lar bunlar. Daha çok İstanbul’da yerleşikler. Bu kurumlar yurtdışından gelen ve yurtiçindeki çoğu özel sektör kaynaklı fonların üzerinde bir hakimiyet kurdular. Van’da kadın projesi mi yapılacak? İstanbul’dan bir vakıf kalkıp Van’a gidiyor. Projeyi bitirip yine İstanbul’a dönüyor. Artık Van’daki derneklerin de proje hazırlamayı, uygulamayı, fon kaynaklarına ulaşmayı öğrenmeleri gerekli. Anadolu’da gerçekten çok istekli ve becerikli yerel girişimler var ama biraz destek almaları gerekiyor ayağa kalkıp yürümeleri için. O desteği biz vermeyi planlıyoruz.

Bu web sitesi, STGM tarafından yürütülen ve Avrupa Birliği tarafından desteklenen Etkin Katılım İçin Sivil Toplumun Gelişimi projesi kapsamında yayın yapmaktadır.
Web sitesinin Avrupa Birliği'nin resmi görüşlerini yansıttığı düşünülmemelidir.